Chiến dịch bắt giữ Maduro và sự sụp đổ của trật tự quốc tế: Venezuela đứng trước tương lai bất định

Tổng thống Nicolás Maduro rời khỏi dinh tổng thống lúc 3 giờ 20 phút sáng, đánh dấu một trong những chiến dịch đặc nhiệm táo bạo nhất trong lịch sử hiện đại - nhưng hành động này cũng đặt dấu chấm hết cho một trật tự thế giới vốn tồn tại từ sau Thế chiến II.

Trước bình minh ngày 3 tháng 1 năm 2026, hệ thống phòng không Venezuela bị đánh sập bởi những đợt tấn công chính xác từ máy bay Mỹ. Ngay sau đó, các nhóm đặc nhiệm tinh nhuệ di chuyển bằng trực thăng tiến vào trung tâm Caracas. Mục tiêu: bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro. Lúc 3:20 sáng giờ Mỹ, Maduro và phu nhân Cilia Flores đã bị đưa lên trực thăng, hoàn tất một chiến dịch mà Tổng thống Donald Trump mô tả là “chưa từng có kể từ Thế chiến II”.

Chỉ bốn tuần trước đó, một chiến dịch tương tự đã đưa nhà hoạt động dân chủ María Corina Machado - người vừa nhận giải Nobel Hòa bình 2025 - ra khỏi Venezuela dưới sự hỗ trợ ngầm của Mỹ. Hai sự kiện này không chỉ làm rung chuyển nền chính trị Venezuela mà còn đặt ra những câu hỏi sâu sắc về tương lai của luật pháp quốc tế và trật tự toàn cầu trong thế kỷ 21.

Diễn biến chiến dịch “Absolute Resolve”

Chiến dịch có mật danh “Absolute Resolve” (Quyết Tâm Tuyệt Đối) được lên kế hoạch tỉ mỉ trong nhiều tháng, với sự phối hợp giữa Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) và các lực lượng đặc nhiệm tinh nhuệ nhất. Các đơn vị tham gia đã tiến hành luyện tập kỹ lưỡng trên mô hình nhà giả lập được xây dựng đặc biệt để mô phỏng dinh tổng thống Venezuela. Họ thậm chí sử dụng đèn cắt kim loại để chuẩn bị cho các trở ngại vật lý tiềm ẩn.

Lúc 23:46 giờ Venezuela ngày 2/1, Tổng thống Trump chính thức ra lệnh tấn công. Đến khoảng 2:00 sáng ngày 3/1, một đội hình gồm hơn 150 máy bay quân sự Mỹ, bao gồm tiêm kích tàng hình F-22, F-35 và máy bay ném bom B-1B, bắt đầu tấn công các căn cứ quân sự then chốt xung quanh Caracas. Các mục tiêu chính bao gồm hệ thống phòng không tại La Guaira, Higuerote, và nhiều vị trí trong thành phố như Baruta và El Hatillo.

Lực lượng thực thi trực tiếp là Đơn vị Delta Force cùng các thành viên của Nhóm Giải cứu Con tin (HRT) thuộc FBI, được đưa vào thành phố bằng trực thăng của Trung đoàn 160 thuộc Không lực Đặc nhiệm. Chiến dịch hoàn thành mục tiêu chính trong vòng chưa đầy 90 phút. Điều đáng chú ý là phía Mỹ không chịu tổn thất nhân mạng nào, mặc dù có hai binh sĩ bị thương. Thương vong phía Venezuela được ước tính ít nhất 40 người, bao gồm cả thường dân.

Bối cảnh chính trị phức tạp

Để hiểu được sự kiện này, cần quay lại cuộc bầu cử tổng thống năm 2024 đầy tranh cãi. Tháng 7/2024, Hội đồng Bầu cử Quốc gia Venezuela (CNE) do chính phủ kiểm soát tuyên bố Nicolás Maduro tái đắc cử với 51.2% số phiếu. Tuy nhiên, phe đối lập thống nhất xung quanh ứng viên Edmundo González - một nhà ngoại giao về hưu - đã công bố các biên bản kiểm phiếu tự tổng hợp cho thấy ông này giành khoảng 67% số phiếu. Các tổ chức quốc tế đánh giá cuộc bầu cử không đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.

Trong bối cảnh đó, một nhân vật quan trọng khác xuất hiện: María Corina Machado. Bà đã chiến thắng trong cuộc bầu cử sơ bộ của phe đối lập năm 2023, nhưng bị chính quyền Maduro cấm tranh cử tổng thống. Năm 2025, những nỗ lực không mệt mỏi cho nền dân chủ Venezuela đã đưa bà đến với Giải Nobel Hòa bình. Điều trớ trêu là, chính phủ Mỹ được cho là đã hỗ trợ tổ chức Grey Bull Rescue Foundation do cựu đặc nhiệm Bryan Stern dẫn đầu đưa bà Machado ra nước ngoài vào tháng 12/2025 - một động thái bị một số nhà phân tích diễn giải là nhằm loại bỏ đối thủ chính trị tiềm năng hơn là bảo vệ bà.

Sau khi Maduro bị bắt, câu hỏi “Ai đang nắm quyền tại Venezuela?” trở nên cấp bách. Theo Hiến pháp Venezuela, Phó Tổng thống Delcy Rodríguez đã lên nắm quyền điều hành với tư cách tổng thống tạm quyền. Bà Rodríguez lập tức lên án hành động của Mỹ là “xâm lược vũ trang nghiêm trọng”, vi phạm Hiến chương Liên Hợp Quốc, đồng thời yêu cầu chứng minh Maduro còn sống. Tuy nhiên, Tổng thống Trump tuyên bố bà Rodríguez đã liên lạc với phía Mỹ và bày tỏ sẵn sàng hợp tác.

Bên phe đối lập, Edmundo González - người được Mỹ và nhiều quốc gia phương Tây công nhận là tổng thống hợp pháp - được bà Machado kêu gọi đứng ra lãnh đạo chuyển tiếp. Ông hứa hẹn sẽ khôi phục trật tự, ân xá tù nhân chính trị và tổ chức bầu cử tự do. Tuy nhiên, Tổng thống Trump dường như không ưu tiên lựa chọn này, khiến tình hình chính trị Venezuela rơi vào trạng thái mơ hồ, với quân đội vẫn nguyên vẹn và các băng đảng dân sự thân chính quyền tiếp tục hoạt động.

Động cơ thực sự

Lý do chính thức Mỹ đưa ra để biện minh cho chiến dịch là cuộc chiến chống “narco-terrorism”. Chính quyền Trump cáo buộc Maduro đứng đầu “Cartel of the Suns”, một tổ chức buôn lậu ma túy bị liệt vào danh sách khủng bố. Mỹ đã treo thưởng 15 triệu USD cho thông tin dẫn đến bắt giữ Maduro và 10 triệu USD cho thông tin về các trợ lý thân cận của ông.

Tuy nhiên, nhiều nhà phân tích chỉ ra động cơ sâu xa hơn: nguồn tài nguyên dầu mỏ khổng lồ của Venezuela. Quốc gia này sở hữu trữ lượng dầu mỏ được chứng minh lớn nhất thế giới, với hơn 300 tỷ thùng. Tại một cuộc họp báo ở Mar-a-Lago, Tổng thống Trump tuyên bố kế hoạch đưa các tập đoàn dầu khí Mỹ hàng đầu trở lại Venezuela để đầu tư hàng tỷ USD nhằm phục hồi ngành công nghiệp này.

Theo Wall Street Journal, Phố Wall ước tính cơ hội đầu tư vào Venezuela có thể đạt 500-750 tỷ USD trong vòng 5 năm tới. Các công ty như ExxonMobil và ConocoPhillips, từng rời Venezuela sau các vụ quốc hữu hóa, đang đánh giá khả năng quay trở lại. Tuy nhiên, thách thức rất lớn: sản lượng dầu hiện tại chỉ khoảng 800.000 - 1 triệu thùng/ngày, giảm mạnh so với hơn 2 triệu thùng/ngày cách đây một thập kỷ; và dầu của Venezuela chủ yếu là loại nặng và siêu nặng, đòi hỏi công nghệ xử lý phức tạp.

Vết xe đổ lịch sử

Hành động đơn phương của Mỹ tại Venezuela khiến nhiều nhà quan sát lo ngại về việc lặp lại những sai lầm lịch sử. Các so sánh với các cuộc can thiệp trước đây cho thấy một bức tranh đáng suy ngẫm.

Bảng so sánh các cuộc can thiệp của Mỹ tại Mỹ Latinh và bối cảnh hiện tại:

Đặc biệt đáng chú ý là sự tương đồng trong ngôn ngữ sử dụng. Tổng thống Trump mô tả chiến dịch tại Venezuela là một “chiến dịch quân sự đặc biệt” - cụm từ giống hệt mà Tổng thống Nga Vladimir Putin đã sử dụng khi mô tả cuộc tấn công quy mô lớn vào Ukraine vào tháng 2/2022. Sự trùng hợp này không chỉ là vấn đề ngôn từ mà phản ánh một xu hướng nguy hiểm: sự xói mòn của luật pháp quốc tế và sự trỗi dậy của chính trị cường quyền.

Phản ứng quốc tế và sự suy yếu của trật tự dựa trên luật lệ

Hành động của Mỹ đã gây ra làn sóng phản ứng mạnh mẽ trên trường quốc tế. Nga - đồng minh lâu năm của chế độ Maduro - lên án đây là “xâm lược vũ trang” và kêu gọi Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc can thiệp. Tổng thống Colombia Gustavo Petro cũng kêu gọi Liên Hợp Quốc họp khẩn để giải quyết tình hình.

Nhiều chuyên gia pháp lý quốc tế chỉ ra rằng chiến dịch này không có sự ủy quyền rõ ràng từ Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, và Tổng thống Trump cũng không thông báo trước cho Quốc hội Mỹ như yêu cầu của Đạo luật Quyền lực Chiến tranh. Sự thiếu vắng cơ sở pháp lý quốc tế vững chắc đặt ra một tiền lệ nguy hiểm, làm suy yếu hệ thống luật pháp quốc tế vốn đã mong manh.

Theo phân tích từ nhiều chuyên gia, việc Mỹ bỏ qua các kênh ngoại giao và pháp lý để thực hiện hành động quân sự đơn phương thực sự là một chiến thắng về mặt tư tưởng cho Nga và Trung Quốc. Trong nhiều năm, hai cường quốc này đã làm việc để tạo ra một thế giới nơi luật pháp quốc tế bị coi là trò đùa, và quyền lực thực tế là yếu tố quyết định duy nhất. Giờ đây, chính Mỹ - quốc gia từng tự coi mình là người bảo vệ trật tự quốc tế tự do - đang góp phần vào việc phá hoại chính trật tự đó.

Tương lai bất định

Trong ngắn hạn, Venezuela đứng trước hai viễn cảnh trái ngược. Một mặt, các nhà đầu tư quốc tế đang rất lạc quan. Theo ước tính từ Wall Street Journal, cơ hội đầu tư vào Venezuela có thể đạt 500-750 tỷ USD trong vòng 5 năm tới. Charles Myers từ Signum Global Advisors nhận định Venezuela có thể phục hồi nhanh chóng nhờ vị trí địa lý gần Mỹ và nguồn tài nguyên dồi dào. Các công ty dầu khí Mỹ đã sẵn sàng đầu tư hàng tỷ USD để hiện đại hóa cơ sở hạ tầng khai thác.

Mặt khác, nguy cơ bất ổn chính trị vẫn rất cao. Chính quyền tạm quyền của Delcy Rodríguez vẫn kiểm soát bộ máy nhà nước, trong khi quân đội Venezuela vẫn nguyên vẹn và các băng đảng dân sự thân chính quyền cũ tiếp tục hoạt động. Các nhà quan sát cảnh báo nếu không có kế hoạch chuyển tiếp rõ ràng - đặc biệt là tổ chức bầu cử tự do và công nhận kết quả 2024 - tình hình có thể rơi vào hỗn loạn, với nguy cơ bạo lực gia tăng từ các lực lượng trung thành với chế độ cũ.

Hơn nữa, như bài học từ Iraq và Afghanistan cho thấy, việc loại bỏ một nhà lãnh đạo chỉ là bước khởi đầu của một quá trình phức tạp và lâu dài. Venezuela không chỉ đối mặt với khủng hoảng chính trị mà còn phải vật lộn với siêu lạm phát, thiếu hụt lương thực và làn sóng di cư lớn nhất trong lịch sử Mỹ Latinh hiện đại. Bất kỳ kế hoạch tái thiết nào cũng phải giải quyết đồng thời những thách thức này.

Cuộc “chiến dịch quân sự đặc biệt” tại Venezuela không chỉ là câu chuyện về số phận của một nhà lãnh đạo hay tương lai của một quốc gia. Nó là tấm gương phản chiếu sự chuyển dịch quyền lực toàn cầu, nơi các quy tắc và chuẩn mực quốc tế đang bị thử thách nghiêm trọng. Tổng thống Trump có thể tuyên bố đã “chiến thắng” khi bắt giữ Maduro, nhưng chiến thắng thực sự có lẽ thuộc về những thế lực ủng hộ một thế giới nơi luật lệ của kẻ mạnh thay thế cho luật pháp quốc tế.

Đối với người dân Venezuela, tương lai vẫn chứa đầy bất ổn. Họ phải đối mặt với một chính phủ không được công nhận rộng rãi, một phe đối lập bị chia rẽ, và những lời hứa đầu tư hàng tỷ USD có thể không bao giờ thành hiện thực nếu sự ổn định chính trị không được thiết lập. Câu hỏi lớn nhất không phải là ai sẽ ngồi trong dinh Miraflores, mà là liệu Venezuela có thể tìm ra con đường thoát khỏi tình trạng hỗn loạn hiện tại để xây dựng một tương lai thực sự cho người dân mình hay không.